In de wetsvoorstellen die aan de huidige rookwetgeving vooraf gingen werd ondermeer gewezen op de gevaren voor jongeren; wetsvoorstellen die resulteerden in een algemeen rookverbod in de cafés vanaf 1 januari 2012.
In diezelfde wetsvoorstellen werd overigens ook gewezen op de oneerlijke concurrentie van cafés tegenover de jeugdhuizen: "Door de uitzondering op het rookverbod voor drankgelegenheden trekken jonge bezoekers en vrijwilligers weg en ruilen het rookvrije jeugdhuis voor het café verderop. De huidige rookwetgeving wordt dan ook als onrechtvaardig en discriminerend aangevoeld."
Jeugdhuizen zijn gesubsidieerde uitbatingen die als belangrijkste taak de ondersteuning, sensibilisering en opvang van jongeren hebben, en niet het serveren van dranken. Dus kan er onmogelijk sprake zijn van oneerlijke concurrentie van cafés. Het omgekeerde wordt wel realiteit, want wanneer er op café niet meer gerookt mag worden zullen de gesubsidieerde jeugdhuizen de cafés op een oneerlijke manier beconcurreren.
In het wetsvoorstel dat leidde tot de wet van 22 december 2009 (en ondertekend door CD&V, Open Vld, cdH, MR en PS) staat ondermeer het volgende te lezen: "Voor de uitbaters van drankgelegenheden betekent een rookvrije omgeving echter ook een kans tot het aanboren van nieuw klantenpotentieel, namelijk 75 procent niet-rokers (...) De begeleidingsmaatregelen hebben tot doel om rokende klanten goed te kunnen opvangen en nieuwe, niet-rokende, klanten aan te kunnen trekken."
Hoe ziet de overheid de niet-rokende klant plots naar de cafés te krijgen? Als mensen niet op café gaan heeft dat in de eerste plaats te maken met familiale of financiële omstandigheden. Dat de 75 procent niet-rokers al jaren wachten op hun rookvrije cafés is een idiote redenering, en is nooit gebleken gezien het mislukken van verschillende privé-initiatieven om een rookvrij café uit te baten.
Dat een rookverbod wel ten nadele is van de uitbating konden de jeugdhuizen aan den lijve ondervinden. Niettegenstaande Formaat Jeugdhuiswerk Vlaanderen (federatie van jeugdhuizen en jongerencentra) merkte dat het rookverbod in de praktijk voor problemen zorgt, bleef deze federatie het algemeen rookverbod verdedigen door de nadelige gevolgen ervan te verzwijgen. Omdat ze wisten dat er geen weg terug was en ze zelf enkel beter zouden worden van een algemeen rookverbod dat ook in de cafés van kracht is.
In een persbericht schreef Formaat op 23 juni 2009 het volgende: "Vandaag werd de stemming rond een wetsvoorstel voor een algemeen rookverbod voor de zoveelste keer afgelast. Nog steeds is er geen politieke meerderheid. De durf ontbreekt. Politici vrezen zich door de invoering van een algemeen rookverbod onpopulair te maken. Ze werken nu aan een flauw compromis dat uiteindelijk niets verandert aan de zaak.
Verschillende polls tonen nochtans aan dat het draagvlak voor een algemeen rookverbod groeit. Politici hebben echter alleen maar oor voor de horecasector die vreest voor faillissementen. Formaat Jeugdhuiswerk Vlaanderen begrijpt niet dat angst primeert op gezondheid. Bovendien vindt de jeugdhuisfederatie de vrees onterecht. De jeugdhuissector, waar het rookverbod al enkele jaren van kracht is, toont aan dat het mogelijk is.
Toen het rookverbod voor jeugdhuizen werd ingevoerd, vreesde de overgrote meerderheid van de jeugdhuizen voor problemen. Maar de jeugdhuizen gingen de uitdaging aan. Ze creëerden een draagvlak bij vrijwilligers, leden en bezoekers om het rookverbod te doen slagen. Jongeren toonden hun creativiteit met het inrichten van een gezellige buitenruimte, het invoeren van pintjesparkingen om rondslingerend glas te vermijden, het plaatsen van vuurkorven om ook buiten voor een warme sfeer te zorgen …
De jeugdhuizen vervulden de voorbije jaren een pioniersrol. De sector is nog steeds sterk. Het rookverbod heeft geen daling van het aantal jeugdhuizen met zich mee gebracht. Jongeren appreciëren steeds meer dat het jeugdhuis een rookvrije omgeving is en verschillende jeugdhuizen geven zelfs aan dat ze sinds de invoering van het rookverbod een nieuw publiek aantrekken."
Dat het rookverbod niet resulteerde in een daling van het aantal jeugdhuizen heeft louter te maken met het feit dat deze jeugdhuizen subsidies ontvangen om de zaak draaiende te houden, volk of geen volk. Anderzijds spreekt Formaat de indieners van het wetsvoorstel én zichzelf tegen want als het rookverbod geen nadelige gevolgen had voor de jeugdhuizen kan er ook geen sprake zijn van oneerlijke concurrentie van de cafés.
Het Nieuwsblad van 4 februari 2007 kopte 'Jeugdhuizen negeren rookverbod': "De drie Roeselaarse jeugdhuizen Den Engel, Diezie en Kamelejon lappen het rookverbod aan hun laars. ,,Beschouw het als een vorm van burgerlijke ongehoorzaamheid om de overheid tot nadenken aan te zetten. Eventuele sancties nemen wij erbij", stelt Peter Parrein van Kamelejon.
Vorige week al trokken de drie jeugdhuizen aan de alarmbel, omdat zij sinds de invoering van het rookverbod op 1 januari het aantal bezoekers dramatisch zien dalen. Den Engel, Diezie en Kamelejon spreken van discriminatie, want terwijl er bij hen geen sigaret meer mag worden opgestoken kan dat wel nog in de andere (jeugd)cafés.
Peter Parrein van Kamelejon aan het Stationsplein: ,,Onze doelgroep bestaat uit maatschappelijk kwetsbare jongeren. Tachtig procent van hen rookt. Sinds de invoering van het rookverbod in ons jeugdhuis trekken zij naar andere cafés of ze hangen de hele dag op straat rond, wat al tot klachten over overlast leidde. Het rookverbod ondermijnt onze hele werking, want hoe kunnen wij onze educatieve opdracht uitvoeren als er geen jongeren meer over de vloer komen?"
Na een evaluatie van de toestand nam Kamelejon de drastische beslissing om voortaan toch weer toe te staan dat jongeren in het café van het jeugdhuis roken.
,,Het is dit of helemaal leegbloeden. Met deze bewuste overtreding van de wet willen wij de overheid aanzetten om na te denken over de nefaste sociale gevolgen en het discriminerend karakter van het rookverbod. Wij weten dat wij met deze burgerlijke ongehoorzaamheid sancties riskeren, maar die nemen wij er dan maar bij. Tegelijk zullen wij echter wel blijven acties voeren om het roken af te raden. We denken bijvoorbeeld aan het uitdelen van kauwgom met een ontradende boodschap en in onze feestzaal blijft het rookverbod van kracht", aldus Peter Parrein."
Op de Facebook-account van Formaat staan enkele opmerkelijke reacties te lezen: "wij hebben van ons stadsbestuur officieel 'zero-tolerantie'-beleid aan ons broek wegens teveel lawaaioverlast, van jongeren die op straat staan te roken..moeilijk.", "Wij merken bijvoorbeeld dat buiten roken voor heel veel meer overlast zorgt. En zo zal het lijstje wel verder gaan ...", "pfff wil ik wel eens weten bij wie ze deze enquete hebben afgelegd. bij mij toch niet in ieder geval. en een 15 jarige mag nog niet op cafe gaan.", "roken hoort gwn bij uitgaan! Straks nog een alcoholverbod en ge kunt alles sluiten".
Formaat reageert daar intern als volgt op: "Formaat beweert niet dat het rookverbod een daverend succes in alle jeugdhuizen is. Er zijn jeugdhuizen waar het rookverbod helemaal niet van een leien dakje loopt en er zijn jeugdhuizen waar dat zonder problemen zijn ingang vond. We stellen vandaag vast dat beide uitersten aanwezig zijn."
Nu wordt duidelijk dat de argumentatie om een algemeen rookverbod te rechtvaardigen kant noch wal raakte, want de cijfers van OIVO tonen aan dat het uitblijven van een rookverbod in cafés geen invloed had op het rookgedrag bij jongeren, gezien de daling van het aantal rokenden.
De huidige wet is onduidelijk, duidelijk concurrentievervalsend en is gefundeerd op vermoedens en halve waarheden, zoals de nog steeds niet onomstotelijk bewezen gevolgen van het passief roken.
Het enige wat nu al vast staat is dat een rookverbod in de cafés voor een leegloop zullen zorgen: klanten zullen wegblijven en hun weg vinden naar de thuishoreca, en wie dan toch in de vrieskou een sigaret op wil steken zal eerder naar een gesubsidieerd jeugdhuis trekken vanwege de goedkopere pinten.